مقدمه:

            در فرايند ياددهي ،هر وقت صحبت از نوشتن در حوزه ي املا و انشا مي شود ، معمولا ارزشيابي پررنگ تر از آموزش به نظر مي رسد. شايد به اين خاطركه معلم انتظار دارد . دانش اموز نياز هاي آموزشي درزمينه ي املا و انشا را ،به روش غير مستقيم و از مراحلي كه در كار خواندن و رونويسي درس ها انجام مي شوند ،فرا بگيرد . به همين دليل ،براي آموزش مستقيم درس املا ضرورت كم تري حس ميشود . خوشبختانه در تغييراتي كه اخيرا در كتاب هاي زبان آموزي (فارسي ) دوره ي ابتدايي صورت گرفته -اند ،تا اندازه ي زيادي آموزش فعاليت هاي گوناگون نوشتن ،كما كان يكي از مشكلات آموزشي دانش آموزان دردوره هاي متفاوت تحصيلي محسوب مي شود.

سال ها ي سال است كه آموزگار در ساعت درس املا كتابي در دست و مشغول گفتن و دانش آموزان مشغول نوشتن هستند .

سال ها ي سال است كه آموزگار در زنگ املا سي يا چهل دفتر را روي ميز انباشته و با خستگي و خميدگي آنها را تصحيح مي كند .

 پس بياييم تا املا بعد از اين از زبان دانش آموزان گفته شود وتصحيح املا را به خود دانش آموز واگذاريم تا علاوه بر بدست آوردن مهارت خود سنجي و خود ارزشيابي صداقت و درستكاري را در آنها پرورش دهيم . 

 

 

 

 

 

پيشگفتار :

        دانش آموزان زيادي وجود دارند كه در درس املا دچار مشكل هستند و به نسبت تعداد غلط هايي كه مرتكب مي شوند نمرات كمتري دريافت مي كنند ،معمولا معلمان و وا لدين براي تقويت املا آنان به راه هاي زير متوسل مي شوند :

1-     كودك را تحقير و سرزنش و مؤاخذه مي كنند .

2-     به سرزنش و انتقاد از معلم مي پردازند .

3-     هر كدام از والدين ،والد يا عضو ديگري از خنواده را مقصر مي دانند .

4-     ميزان تكاليف خانه و مدرسه را كه به نوعي به درس املا مر بوط ميشود افزايش مي دهند .

5-     از وي مي خواهند تا واژه درست مورد نظر را يا فقط حرفي از آن واژه را كه قبلا غلط نوشته شده است . يا با رنگ قرمز يا رنگ مشخص ديگري جند بار بنويسد تا در ذهنش بماند .

            واقعيت اين است كه انواع اشتباهاتي كه دانش آموزان مرتكب مي شوند از يك نوع و يك سنخ نيستند تا بتوان با اتخاذ يك روش همه آن اشتباهات را از بين برد و به پيشرفت وي اطمينان يافت .

 

 

 

 

 

 

 

 

تعريف:

          املا نويسي به معني جانشين كردن صحيح صورت نوشتاري حروف ،كلمات ،جمله ها به جاي صورت آوايي آنهاست . (ما به صورت صوت توليد مي كنيم يامي گوييم  اوبه صورت نوشتاري درمي آورد و تبديل به نوشتاري مي كند ) املا واژه اي است عربي است و معناي اصطلاحي آن « نوشتن مطلبي است كه ديگري بگويد يا بخواند ».دركنار واژه املا درمحافل آموزشي ايران و درزبان بيشتر مردم واژه ديكته هم وجود دارد كه واژه اي است فرانسوي .

   من در كلاسم دانش آموزي داشتم كه به شدت از درس املا مي ترسيد ،بنا براين كمتر مي نوشت براي اين منظور رفتارش را زير نظر گرفتم تا ببينم به چه چيزي علاقه مند است متوجه شدم نقاشي را خيلي دوست دارد پس ديكته را با نقاشي آميخته كردم بدين صورت كه هر چيزي كه مي كشيد مي خواستم هر چه كه دوست دارد در آن بنويسد كم كم من هم يك چيز هايي به آن اضافه مي كردم و در آخر بعد از گذشت دو يا سه هفته از او خواستم همراه بچه ها بنويسد .اولين بار نمرهايش تعريفي نبود، ولي نمره برايم ملاك  نبود بلكه همراه كردن او با بچه ها بود . او حالا در اين درس موفق شده است .                   

انواع اختلالات املا:

براي يافتن يك راه حل درست ابتدا بايد با آزمون هوشي از طبيعي بودن هوش دانش آموز اطمينان حاصل نماييم . اگر دانش آموز درساير دروس و فعاليت هايش مثل ساير دانش آموزان معمولي باشد به آزمون هوشي نياز ندارد بايد اشتباهات ديكته هاي متعدد دانش آموزان را از روي دفتر املا وي يادداشت كنيم اگر دانش آموز تا به حال 10 عدد املا نوشته است ،تمام اشتباهاتي راكه در آن املا ها مرتكب شده يادداشت كنيم و علت آن اشتباهات را بيابيم چون آگاهي از نوع اختلال مي تواند ،درانتخاب راه حل مناسب براي رفع به ما كمك كند . براي اين منظور مي توان از جدول 1 استفاده كرد . درجدول 1 «بخش عمده اي از انواع اختلالات ذكر شده است .

 

 

 

الف )كمبود دقت:

دانش آموزاني كه در هنگام نوشتن دقت نمي كنند معمولاً كلمات زير را غلط مي نويسند:

 تمرينات زير براي بالا بردن دقت مناسبند:

 1. دو تصوير كه مشابه هستند اما در چند مورد جزئي با هم اختلاف دارند به دانش آموز نشان دهيد و از او بخواهيد تفاوتهاي بين دو تصوير را نشان دهد.

2. كارتهايي تهيه كنيد .كلمات را روي آن طوري بنويسيد كه يك حرف آن جا افتاده باشد و دانش آموز نقص آنرا پيدا كند.

3. كارتهايي تهيه كنيد .كلماتي  روي آن  بنويسيد كه يك  دندانه يا نقطه ي اضافي داشته باشد. از او بخواهيد قسمت اضافي را پيدا كند و حذف كند.

وارونه نويسي و قرينه نويسي :

دانش آموزاني كه به صورت وارونه يا قرينه مي نويسند ، براي نوشتن مطالب فارسي از سمت چپ  يا از پايين به بالا شروع به نوشتن مي كنند. اين دانش آموزان معمولاَ در جهت يابي دچار مشكل هستند آموزش جهت ها ( چپ – راست – بالا – پايين – زير – رو)

به صورت عملي مي تواند براي درمان اين مشكل مفيد باشد.

براي اصلاح اين مشكل  علاوه بر آموزش جهت ها فعاليت هاي زير مفيدند:

1. كارتهايي تهيه نماييد كه شكل و نام شي را با هم نشان دهد از دانش آموز بخواهيد جهت درست گرفتن كارت را به شما نشان دهد.

2. شكلي را روي تخته بكشيد از دانش آموز بخواهيد اسم آن را زير شكل بنويسد ( بهتر است از شكل هايي استفاده كنيد كه قبلاً دانش آموز آن را روي كارت ديده است) سپس آنچه را نوشته با كارت مشابه آن مقايسه كند .

3. ابتدا كلمات يا اعدادي را به صورت كامل نوشته و سپس در كنار آن كلمات يا اعداد را به صورت ناقص بنويسيد و از او بخواهيد آن ها را كامل كند.

4. تن آگاهي : نام بردن اندام هاي بدن

5. نام بردن اندام هاي عروسك

6.  تقليد حركات معلم 

     ب) توا لي ديداري‌:

دانش آموزاني كه در توالي ديداري مشكل دارند معمولاَ كلمات را به صورت زير مي نويسند:

براي تقويت حافظه توالي ديداري فعاليت هاي زير مناسبند:

1. چند دانش آموز را معرفي نموده از او مي خواهيم با توجه به خواسته ما ترتيب آنها را نشان دهد. ( قد – بزرگي و كوچكي)

2. در جلو دانش آموز ايستاده و چند حركت بدني انجام مي دهيم و از او مي خواهيم و همان حركات را انجام دهد.

3. روي يك كارت مقوايي چند حرف يا عدد نوشته و به او نشان مي دهيم . سپس كارت را مخفي كرده از او مي خواهيم آنچه را ديده به ترتيب بنويسد و پس از آن نوشته ي خود را با كارت مشخص نمايد.

4. اين بازي را مي توان با نوشتن چند كلمه روي يك كارت انجام داد.

    ج) نارسا نويسي :

خطاهاي متداول در نوشتن عبارتند از :

1 - كج نويسي         2- پرفشار نويسي          3- كم رنگ نويسي          4- پر رنگ نويسي          5- زاويه دار نويسي        6- نا مرتب نويسي       7- فاصله گذاري بيش از حد        8- بزرگ يا كوچك نويسي بيش از حد

براي درمان نارسا نويسي مي توان از اقدامات زير كمك گرفت:

1. مدادي در اختيار دانش آموز قرار داده  تا خطوطي به دلخواه رسم كند.

2. به دلخواه نقاشي كرده و آن را  رنگ بزند.

3. با استفاده از گچ نرم روي تخته خط بكشد و نقاشي كند.

4. به وضعيت نشستن كودك توجه نموده و آن را اصلاح كنيد. او بايد كاملاَ راحت روي صندلي بنشيند.

5. كاغذ يا دفتري كه در آن مي نويسد، راست باشد . لبه كاغذ با لبه ميز بيش از 15 درجه انحنا نداشته باشد.

6. نحوه مداد گرفتن دانش آموز را كنترل نموده و شيوه درست گرفتن مداد را به او آموزش دهيد.

7. اگر انگشتان و عضلات كوچك و بزرگ دست او ضعيف هستند از مدادهاي باريك تر و با قطر كمتر استفاده كنيد.

 

براي تقويت عضلات دست از فعاليت هاي زير مي توانيد استفاده كنيد:

    -بازي با خمير بازي يا موم   - مچاله كردن كاغذ باطله  - بريدن اشكال مختلف با استفاده از قيچي - بستن بند كفش ، زيپ لباس و دكمه  - حركت انگشتان دست با استفاده از فرمان معلم- باز و بسته نمودن پيچ و مهره - رسم دو خط موازي و از او بخواهيم در بين خطوط بنويسد.

د)  تميز ديداري :

    دانش آموزاني كه در تميز ديداري دچار مشكل هستند معمولاً كلمات را اينگونه مي نويسند:

 

   روش هاي درمان:

    ممكن است اين مشكل مربوط به توانايي تشخيص باشد. مثلاً دانش آموز س را از ش – ر را از ز – ف را از ق – ح را از خ – د را   ز ذ – ع را از غ – و… تشخيص ندهد.  

براي تقويت در تميز ديدار مي توان از شيوه هاي زير كمك گرفت:

    كارت هايي مانند نمونه زير تهيه مي كنيم

                   همين كار را با كلمات نيز مي توانيم انجام دهيم.

         حرف يا صداي مورد نظر را در كلمات مشخص زير را پر رنگ نماييد :

      س--   خروس       شستشو        مسائل      سطل         سماور       هسته       لباس

*كارت هايي تهيه نموده حروف الفبا را در جهات مختلف روي آن نوشته و از دانش آموز مي خواهيم با چرخاندن كارت حروفي كه درست در مقابل او قرار مي گيرند را بخواند.

* حروف يا كلماتي را به صورت ناقص نوشته از او مي خواهيم و آن را تكميل كند.

* تصاوير نقطه چين را پر رنگ كند.

* تصاوير ساده هندسي را كپي كند.

ن)حافظه توالي ديداري :

اين مهارت به توانايي ياد آوري آنچه ديده ايم به همان ترتيبي كه بوده مربوط مي شود

دانش آموزاني كه از اين مهارت به اندازه كافي برخوردار نيستند در تجسم و ترتيب و توالي حروف دچار مشكل مي شوند. به عنوان مثال مادر را مارد مي نويسند.

براي تقويت حافظه ديداري مي توان اين فعاليت ها را انجام داد .

*يك كارت مقوايي كه روي آن سه كلمه نوشته شده است به دانش آموزان نشان مي دهيم سپس آن را مخفي كرده و از وي مي خواهيم آن كلمات را به ترتيب باز گو كند . پس از انجام موفقيت آميز اين تمرين كارت هايي با تعدا د بيشتري از كلمات را به وي نشان داده همان تمرين را دنبال مي كنيم .

 

ي)حساسيت شنوايي :

براي ترميم حساسيت شنوايي مي توان اين فعاليت ها را انجام داد . مربي مي تواند چند وسيله صدا دار را بسازد تا دانش آموزان از آنها استفاده كند و با انواع صدا آشنا شود . مثال :مسواك____ مسباك         ژاله _____جاله      وجدان ___ وژدان 

*صدا هاي مختلف مثل گريه ،خنده ،سرفه ،چك چك آب ، باران ، ضربه انگشت به در ، ضربه انگشت به شيشه ، برخورد توپ با زمين و امثال آن را در نوار كاست ضبط كرده و از دانش آموزان مي خواهيم به آنها گوش داده و صداي هر كدام را تشخيص دهد و بيان نمايد .

*چشمان دانش آموز را با دستمال مي بنديم و از همكلاسي هايش مي خواهيم تا نام او را بگويد . و او تشخيص دهد كه چه كسي صدايش كرده است اين كار يعني گفتن نام او توسط دانش آموز نبايد به همان ترتيبي باشد كه دركلاس نشسته اند زيرا دراين صورت ممكن است به جاي استفاده از حساسيت شنوايي صدا يشان را از ترتيب نشستن آنان تشخيص دهد

شيوه هاي  پيشنهادی تدريس املا  :

1. املای دو نفره پای تابلو : بدین صورت که یک نفر دانش آموز به دانش آموزی دیگری املای پای تخته می گوید و او می نویسد اگر نویسنده کلمه ای را بلد نبود از همکلاسیهایش شکل درست کلمه را می پرسد. بعد  جای این دو نفر عوض می شود و سرانجام همه کلاس دو نفر دو نفر پای تابلو می آیند.

2. املای پرده ای : به این شکل که متن املا توسط معلم یا دانش آموزان قوی پای تابلو نوشته می شود. بچه ها متن را با دقت می بینند و می خوانند آنگاه پرده ای روی نوشته ها کشیده می شود تا تابلو پاک می گردد و آن متن برای کلاس املا گفته می شود.

3. املا گفتن فرد برای خودش : بدین صورت که اول بچه ها متنی را بخوانند بعد هر کس جمله ای یا جملاتی از متن را روی تابلو می نویسد و می شیند بعد فرد دیگر همین کار را می کند تا آخر.

4. نوشتن املا در فضا : بچه ها کلمات را به جای نوشتن روی کاغذ با انگشتان و در فضا می نویسند.

5. متنی را که می خواهیم فردا املا بگوییم را روی تخته می نویسیم‚ بچه ها آن متن را در دفترشان بنویسند و شب بخوانند‚ معلم همان متن را برای کلاس املا بگوید.

6. املای یاران در یاد گیری : بدین صورت که هر فرد ابتدا مثلا سه کلمه سخت را در دفترش می نویسد سپس افراد هر نیمکت کلماتشان را برای هم می خوانند و هر کسی کلمات دو نفر دیگر را هم به کلماتش اضافه می کند و بالاخره املاهای همه افراد کلاس یکسان می گردد

7. املای کامل کردنی : بدین صورت که معلم متن ناقصی را املا می گوید و کلمات ویژه ای را که ارزش املایی را داشته باشد را در متن جا می اندازد حالا بچه ها متن را با کلمات ویژه کاملش می نماییند.

8. چند حرف مثل ( ب ‚ م ‚ ا ‚ د ‚ ز ‚ ی ‚ روی تخته نوشته می شود تا بچه ها با این حروف چند کلمه مثل ( بادام ‚ بز ‚ داماد ‚ میز ‚ بم ‚ دزد و ... ) که می توانند بنویسند.

9. دانش آموزان با انگشت به کمر نفر جلویی املا بنویسند.

10. املا نویسی با حروفی که یک شکل دارند و چند صدا مانند حرف " و " یا حرف " ی " بدین صورت که بچه ها هر چند کلمه ای که می توانند بنویسند که در آن ها این حرف " و " صدای واو بدهد بعد کلماتی که صدای او بدهد مثل کاهو و نیز کلمات چای.زری.مرتضی.

11. معلم از کلماتی که اکثر شاگردان آن ها را غلط نوشته اند متنی تهیه کند و از آن متن املا بگویید.

12. از دانش آموزان خواسته کلماتی بنویسند که با ( پ ) شروع شوند مثل ( پوست ‚ پوتین ) و یا به ( ز ) ختم شوند مثل ( سبز ‚ از و ... )

13. روی نمک یا ماسه از طرف شاگردان املا نوشته شود.

14. تصاویری به بچه ها نشان داده شود تا بچه ها برای هر تصویر یک جمله بنویسند و جمله کسی پذیرفته می شد که از نظر املایی درست باشد.

15. کلماتی به بچه ها داده شود تا آن ها مرتبش کنند که معنی دار شود و املایش را صحیح بنویسند.

16. متنی را املا بگوییم و بچه ها به صورت گروهی مشورت کنند و بنویسند.

17. متنی را املا می گوییم و بچه ها مجازنداگر املای کلمه را نمی دانند با مراجعه به کتاب شکل درست آن کلمه را بیابند.

18. کلمات مشکل متن املا را روی می نویسیم و سپس متنی را برای بچه ها املا می گوییم تا اگر شکل آن کلمات مشکل را نمی دانند به تابلو نگاه کنند و املای آن را بیابند.

19. یک متن کوتاه دو یا سه جمله ای را روی تابلو می نویسیم و پاک می کنیم بچه ها آن جمله را در دفترشان بنویسند.

20. یکی از صفحات مجلات رشد یا کتاب داستان را در نظر بگیرند و دور کلمه های خوانده شده خط بکشند.

21. بچه در منزل برای اولیا خود املا بگویند و املای آنها را تصحیح نمایند.

22. معلم متنی را املا بگویدو در همین حین کلمات مشکل متن را روی تابلو بنویسد.

23. یکی از دانش آموزان املا را پای تابلو می نویسد و بقيه در دفترشان